Antarctica is het toneel geworden van een wetenschappelijk initiatief dat rechtstreeks op de toekomst is gericht. In een context die gekenmerkt wordt door de versnelde terugtrekking van de gletsjers, zijn Europese onderzoekers erin geslaagd een ruimte af te sluiten die ontworpen is om ijskernen uit verschillende bergachtige regio’s van de planeet te bewaren.
Dit project maakt gebruik van de natuurlijke omstandigheden van het continent om een klimaatarchief te bewaren dat van cruciaal belang zou kunnen zijn voor wetenschappelijk onderzoek in de komende eeuwen. De bibliotheek die we hierna gaan ontdekken bevat geen boeken, maar heel, heel veel ijs.
Een ijsbibliotheek in het hart van Antarctica: hoe is deze tot stand gekomen?
Op het Antarctische plateau, op meer dan 3.200 meter hoogte, ligt het Frans-Italiaanse Concordia-station. Daar is een grot uit compacte sneeuw gegraven die dienst doet als ijssanctarium.
De structuur, ongeveer 35 meter lang en vijf meter hoog en breed, bevindt zich ongeveer tien meter onder het oppervlak, waar de temperatuur constant rond de -52 graden blijft.
Deze ruimte herbergt de eerste monsters van ijskernen die zijn gewonnen uit Europese alpiene gletsjers, met name uit de Mont Blanc en de Grand Combin.
Het zijn de eerste volumes van een bibliotheek die ijs uit verschillende delen van de wereld wil verzamelen, altijd onder de natuurlijke bescherming van Antarctica en zonder dat er kunstmatige koelsystemen nodig zijn.
Welke informatie bevatten de ijskernen van deze “bibliotheek”?
De ijskernen fungeren als tijdcapsules van de atmosfeer. Ze worden gevormd door de geleidelijke ophoping van sneeuw die in de loop van de tijd verdicht en deeltjes uit de omgeving opsluit. In het binnenste ervan worden elementen zoals stof, aerosolen, gassen en resten van vulkanische activiteit vastgelegd.
Elke laag biedt concrete aanwijzingen. Transparant ijs duidt meestal op warmere periodes met smelt- en herbevriezingsprocessen, terwijl minder dichte lagen een indicatie geven van periodes met meer neerslag.
Er zijn ook breuken te zien die wijzen op sneeuwval op gedeeltelijk gesmolten oppervlakken.
Bovendien fungeren bepaalde chemische componenten als tijdmarkeringen. Vulkanische sulfaten helpen bij het dateren van specifieke gebeurtenissen en waterisotopen maken het mogelijk om temperaturen uit het verleden te reconstrueren.
Volgens de wetenschappers die betrokken zijn bij het project Ice Memory ligt de echte waarde van deze monsters in hun toekomstige potentieel, wanneer nieuwe technologieën informatie kunnen extraheren die vandaag de dag nog ontoegankelijk is.
De wetenschappelijke en diplomatieke uitdagingen van dit internationale project
Het initiatief, dat wordt aangestuurd door de Ice Memory Foundation, kwam in 2015 tot stand en heeft bijna tien jaar werk gekost.
Er nemen instellingen uit Frankrijk, Italië en Zwitserland aan deel, waaronder het Nationaal Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek van Frankrijk, de Nationale Onderzoeksraad van Italië en verschillende Europese universiteiten. Het vervoer van de eerste monsters naar Antarctica betekende een reis van bijna 50 dagen per ijsbreker en vliegtuig, altijd onder gecontroleerde omstandigheden.
Naast de technische uitdaging moest het project ook juridische en diplomatieke kwesties het hoofd bieden. Antarctica valt onder een internationaal verdrag dat het gebruik ervan voor vreedzame en wetenschappelijke doeleinden garandeert.
De keuze voor deze enclave is bedoeld om ervoor te zorgen dat de monsters buiten politieke belangen blijven en beschikbaar zijn voor de wereldwijde wetenschappelijke gemeenschap op basis van strikt academische criteria.
Momenteel bestaat er geen specifiek wettelijk kader voor het reguleren van een dergelijk archief, dus een van de middellangetermijndoelstellingen is het opstellen van een internationale conventie die de bescherming en toegankelijkheid ervan gedurende decennia of zelfs eeuwen garandeert.
Antarctica als toevluchtsoord tegen het verdwijnen van gletsjers
De achtergrond van dit project is het geleidelijke verdwijnen van gletsjers over de hele wereld. Sinds 2000 is het ijsverlies in veel regio’s aanzienlijk geweest, met dalingen die variëren van 2% tot bijna 40% op regionaal niveau. Op wereldschaal wordt een gemiddelde afname van bijna 5% geschat.
Elke gletsjer die verloren gaat, betekent ook het verdwijnen van onherstelbare klimaatinformatie. In deze context biedt Antarctica een stabiele schuilplaats om dit wetenschappelijke erfgoed te bewaren.
De ijsbibliotheek is niet bedoeld als museum, maar als een referentiepunt om te begrijpen hoe het klimaat is veranderd, hoe snel en om welke redenen.
Zo versterkt Antarctica zijn rol als natuurlijk archief van de planeet, dat niet alleen ijs herbergt, maar ook essentiële gegevens om het klimaatverleden van de aarde te interpreteren en toekomstig wetenschappelijk onderzoek te vergemakkelijken.
