Onder meters zand en koud water wachtte een gigant uit de middeleeuwse handel 600 jaar om zijn verhaal te vertellen: hoe men voer, wat men at en zelfs hoe men bad aan boord van het grootste schip dat tot nu toe bekend was.
Toen duikers begonnen met het verwijderen van het zand van de bodem van de zeestraat die Denemarken van Zweden scheidt, kwamen er geen kisten of edelmetaal naar boven. Er verschenen kammen, versleten schoenen, rozenkransen, beschilderde houten borden en zelfs een stenen fornuis. Kleine, alledaagse voorwerpen die meer dan 600 jaar geleden aan zeelieden toebehoorden.
De vondst deed zich voor tijdens onderzoek van de zeebodem in het kader van het Lynetteholm-project, een nieuwe wijk in aanbouw voor de kust van Kopenhagen. Daar identificeerden archeologen van het Vikingmuseum in Roskilde een enorm cogschip – een soort middeleeuws vrachtschip – dat op 13 meter diepte begraven lag.
Ze doopten het Svælget 2, naar het kanaal waar het werd gevonden, en alles wijst erop dat het het grootste koopvaardijschip uit de middeleeuwen is dat ooit is gevonden.
Volgens hun schattingen werd het vrachtschip rond 1410 gebouwd. Het is 28 meter lang, 9 meter breed en 6 meter hoog, met een laadvermogen van bijna 300 ton, waarmee het het grootste exemplaar van dit type is dat tot nu toe bekend is.
Cogs waren de langeafstandsvrachtwagens van de middeleeuwen. Ze vervoerden op efficiënte wijze grote hoeveelheden goederen. Dankzij hen was de handel niet langer voorbehouden aan luxegoederen, maar werden ook alledaagse producten vervoerd: zout, hout, voedsel, bakstenen.
“De vondst is een mijlpaal voor de maritieme archeologie. Het is de grootste cog die we kennen en biedt ons een unieke kans om te begrijpen hoe deze schepen werden gebouwd en hoe het leven aan boord ervan was”, aldus Otto Uldum, maritiem archeoloog en leider van de opgraving, in een verklaring die door het museum werd verspreid.
Vondsten die een wereld beschrijven
Voor onderzoekers kon een schip van een dergelijke omvang alleen bestaan binnen een goed geolied handelssysteem. Deze schepen maakten lange en riskante reizen. “Het is concreet bewijs van hoe de handel in Noord-Europa in de vijftiende eeuw was georganiseerd”, aldus Uldum.
Aan de hand van dendrochronologisch onderzoek – gebaseerd op de jaarringen van bomen – kon de herkomst van het schip worden gereconstrueerd. De eikenhouten planken kwamen uit Pommeren, in het huidige Polen, terwijl de spanten, de “ribben” van het schip, werden gemaakt van hout uit Nederland.
“Dit wijst erop dat het zware hout werd geïmporteerd en dat het schip werd gebouwd waar de technische kennis voorhanden was om deze enorme schepen te bouwen”, legt Uldum uit. Dit is geen onbelangrijk detail: het toont aan dat de Svælget 2 al deel uitmaakte van een internationaal handelsnetwerk nog voordat het te water werd gelaten.
Het schip lag eeuwenlang onder zand en sediment begraven. Door deze natuurlijke bedekking bleef de stuurboordzijde van de kiel tot de reling intact, iets wat bij dit soort vondsten ongezien is. Daardoor vonden archeologen resten van het tuigage, het complexe systeem van touwen en katrollen waarmee het zeil kon worden bediend en de mast kon worden gestabiliseerd.
Kastelen, keuken en dagelijks leven
Dit is het eerste duidelijke archeologische bewijs van de achterkastelen van middeleeuwse koggen, verhoogde constructies die tot nu toe alleen bekend waren uit illustraties. In Svælget 2 werd een grote hoeveelheid hout gevonden dat afkomstig was van een van deze kastelen, waar de bemanning zich kon schuilen.
Daar kwam nog een andere verrassing bij: een met bakstenen gebouwde keuken, de oudste die ooit in Deense wateren is gevonden. Er werden ongeveer 200 bakstenen en 15 dakpannen geïdentificeerd, samen met bronzen en keramische potten.
“Dit getuigt van een uitzonderlijk comfort en een uitstekende organisatie aan boord. De zeelieden konden genieten van warme maaltijden, vergelijkbaar met wat ze op het land aten, in plaats van het droge en koude voedsel dat vroeger het leven op zee domineerde”, aldus Otto Uldum.
Persoonlijke voorwerpen –kammen, schoenen, rozenkransen – maakten het plaatje compleet. “De zeeman nam zijn dagelijks leven mee naar zee”, vatte de archeoloog samen.
Paradoxaal genoeg werd er geen spoor van de lading gevonden. Volgens de onderzoekers was het ruim niet afgedekt, waardoor vaten of balen na het zinken zouden zijn blijven drijven. Het ontbreken van ballast duidde erop dat het schip volledig geladen voer. Er waren geen tekenen van militair gebruik of conflicten.
Afgezien van wat het vervoerde, fungeert Svælget 2 als een spiegel van zijn tijd. “Deze schepen waren alleen mogelijk in samenlevingen die ze konden financieren en complexe handelsnetwerken konden onderhouden”, aldus Uldum.
